Is it legal to fly in formation?

Het beeld van vliegtuigen of drones die in perfecte, strakke formatie door de lucht snijden, roept vaak associaties op met luchtacrobatiek of militaire operaties. Voor veel piloten, zowel van recreatieve vliegtuigen als van onbemande luchtvaartuigen (drones), is het vliegen in formatie echter een aantrekkelijke en uitdagende vaardigheid. Het brengt een unieke combinatie van teamwork, precisie en vliegkunst met zich mee. Maar voordat een dergelijke vlucht wordt opgestart, rijst onmiddellijk een cruciale en niet te negeren vraag: is deze activiteit eigenlijk wel toegestaan volgens de luchtvaartwetgeving?

Het antwoord is niet eenduidig en hangt in hoge mate af van het type luchtvaartuig, het luchtruim waarin wordt gevlogen en de bevoegdheid van de betrokken bemanningen. Voor de bemande luchtvaart zijn er duidelijke, maar strenge regels vastgelegd in de luchtvaartwetgeving, zoals het Europese EASA-regelgeving. Formatievliegen valt hierbij niet onder de standaard vliegregels en vereist altijd een specifieke ontheffing, coördinatie met de luchtverkeersleiding en uitgebreide afspraken tussen de piloten. Veiligheid staat hierbij absoluut voorop.

In de wereld van de drone- of modelvliegtuigvaart ligt de situatie anders, maar niet minder complex. De relatief nieuwe en snel groeiende populariteit van drones heeft geleid tot specifieke regelgeving die formatievliegen niet expliciet verbiedt, maar wel strikt begrenst. De kernbegrippen hier zijn zichtvlucht (VLOS) en het vermijden van elk risico voor personen en andere luchtruimgebruikers. Het vliegen met meerdere drones dicht bij elkaar brengt inherente risico's met zich mee en vereist daarom uitzonderlijke controle en vaak een vergunning van de luchtvaartautoriteit, zoals de Inspectie Leefomgeving en Transport (ILT) in Nederland.

Regels voor civiele formatievluchten volgens de EASA

De Europese regelgeving voor burgerluchtvaart, vastgelegd door EASA, specificeert de voorwaarden voor formatievluchten voornamelijk in de Verordening (EU) Nr. 923/2012 (SERA). Formatievliegen wordt gedefinieerd als een vlucht waarbij twee of meer luchtvaartuigen, door onderling overeengekomen afspraken van de gezagvoerders, samen optrekken.

De kernregel is dat luchtvaartuigen in formatie worden beschouwd als één enkel luchtvaartuig met betrekking tot het toepassen van de voorrangsregels. De gezagvoerder van het formatieleider is verantwoordelijk voor de navigatie en het vermijden van aanvaringen met ander verkeer. De andere bemanningen in de formatie moeten de manoeuvres van de leider nauwlettend volgen.

Voorafgaande coördinatie en een gedetailleerde briefing zijn verplicht. Alle betrokken gezagvoerders moeten overeenstemming bereiken over het vluchtplan, de communicatieprocedures, de te gebruiken snelheden en hoogtes, de noodprocedures en de wijze van formatie-ontbinding. Deze afspraken moeten schriftelijk worden vastgelegd.

Een essentiële voorwaarde is dat de formatie altijd binnen het zicht blijft (Visual Meteorological Conditions - VMC). Alle luchtvaartuigen in de formatie moeten elkaar continu visueel kunnen waarnemen. De formatie mag het zicht niet belemmeren van de gezagvoerders op hun verantwoordelijkheden voor het waarnemen en ontwijken van ander verkeer.

Communicatie is cruciaal. De formatie dient als één eenheid te communiceren met de luchtverkeersleiding, normaal gesproken via de formatieleider. De leider moet de luchtverkeersleiding informeren over de aard van de vlucht en het aantal luchtvaartuigen in de formatie, tenzij dit in het vluchtplan staat vermeld.

Nationale luchtvaartautoriteiten kunnen aanvullende eisen stellen, zoals een specifieke vergunning of ontheffing. Piloten moeten zich ervan vergewissen dat zij voldoen aan deze nationale regels, die vaak aanvullende eisen stellen aan ervaring, uitrusting of verzekering voor dit type operatie.

Praktische stappen voor het plannen en uitvoeren van een formatievlucht

Een formatievlucht vereist zorgvuldige voorbereiding en een gestructureerde aanpak om de veiligheid te waarborgen. De planning begint lang voor de motoren starten.

1. Formatiebriefing en bemanningselectie: Alle deelnemende piloten komen samen voor een grondige briefing. Hierin worden de formatie-leider en de volgorde van de formatie vastgesteld. Elke piloot moet gekwalificeerd zijn voor formatievliegen en de gebruikte vliegtuigtype beheersen. De briefing behandelt het volledige vluchtplan, communicatieprotocollen (frequenties, noodprocedures), hand- en lichtsignalen, en de specifieke formatieposities en afstanden.

2. Gedetailleerde vluchtplanning: Er wordt een standaard vluchtplan (IFR of VFR) ingediend voor de gehele formatie, waarbij de formatie vaak als een enkel luchtvaartuig wordt behandeld. Het plan specificeert vertrek-, cruise- en aankomstprocedures, inclusief alternatieve vliegvelden. Cruciaal is de afstemming van het gewicht, brandstofverbruik en snelheden van alle deelnemende toestellen.

3. Bepaling van join-up en break-up procedures: De exacte locatie en hoogte waar de formatie wordt gevormd (join-up) en waar deze wordt ontbonden (break-up) worden gedefinieerd. Dit gebeurt typisch in een afgesproken oefengebied of een specifiek, rustig luchtruim. De manoeuvres voor het aansluiten en weggaan worden stap voor stap doorgenomen.

4. Uitvoering en communicatie tijdens de vlucht: Na het opstijgen navigeren alle toestellen zelfstandig naar het join-up-punt. Zodra de formatie is gevormd, communiceert alleen de formatieleider met de luchtverkeersleiding. Binnen de formatie wordt communicatie tot een minimum beperkt en gebruikt men vooraf afgesproken korte, duidelijke termen of visuele signalen. De aandacht van alle piloten ligt primair op het vliegtuig van de leider en het handhaven van de positie.

5. Noodprocedures en veiligheidsmarges: Elk bemanningslid moet de noodprocedures uit het hoofd kennen. Dit omvat het protocol bij motoruitval, plotselinge wijzigingen in het zicht, of het onverwacht uit elkaar gaan van de formatie. De gouden regel is: Als je twijfelt, breek af. Er worden altijd voldoende veiligheidsmarges in hoogte en ruimte aangehouden.

6. Debriefing na de vlucht: Na de landing volgt een verplichte debriefing. Hierin worden de uitgevoerde manoeuvres geëvalueerd, eventuele fouten geanalyseerd en leerpunten voor een volgende vlucht vastgesteld. Deze stap is essentieel voor continue verbetering en het behouden van een hoge veiligheidsstandaard.