Where were WWII gliders built?

De luchtlandingsoperaties van de Tweede Wereldoorlog zijn ondenkbaar zonder de zweefvliegtuigen: stille, vleugelgedragen werkpaarden die troepen, jeeps, artillerie en voorraden achter vijandelijke linies brachten. In tegenstelling tot gevechtsvliegtuigen, werden deze kwetsbare houten en canvas constructies niet in gigantische, overheidsgerunde fabrieken voor metaalbewerking geproduceerd. Hun productie was een gedecentraliseerde en vaak civiele onderneming, die een breed scala aan ongebruikelijke locaties omvatte.

De bouw vond voornamelijk plaats in houtbewerkingsfabrieken en meubelwerkplaatsen in de Verenigde Staten en het Verenigd Koninkrijk. Bedrijven zoals Waco Aircraft Company in de VS en Airspeed Limited in het VK speelden een leidende rol in het ontwerp. De daadwerkelijke productie werd echter uitbesteed aan tientallen, soms onverwachte, spelers: van pianofabrikanten en kistenmakers tot bedrijven die normaal gesproken badkuipen, doodskisten of houten speelgoed produceerden. Deze industrieën hadden de juiste expertise in houtconstructie en precisie-bewerking.

Dit netwerk strekte zich uit tot in de bossen zelf. Gespecialiseerde houtzagerijen in de Pacific Northwest van Amerika en in Canada leverden het essentiële, hoogwaardige hout – zoals sitkaspar en mahonie – dat de ruggengraat van de zwevers vormde. Elke productielocatie, of het nu een voormalige autoshowroom of een speciaal gebouwde fabriekshal was, werd een cruciale schakel in een immense logistieke keten. Samen voorzagen zij de geallieerde luchtlandingstroepen van hun unieke en onmisbare aanvalscapaciteit.

Waar werden WOII zweefvliegtuigen gebouwd?

De productie van militaire zweefvliegtuigen tijdens de Tweede Wereldoorlog was een gedecentraliseerde en vaak onopvallende onderneming. In tegenstelling tot gevechtsvliegtuigen werden zweefvliegtuigen niet primair in grote staatsfabrieken gebouwd, maar veelal bij bestaande meubel- en houtverwerkingsbedrijven. Hun expertise in houtconstructie was perfect voor de luchtframes, die voornamelijk uit hout, linnen en staalkabels bestonden.

In Duitsland, de pionier op dit gebied, werden de iconische DFS 230 en de enorme Messerschmitt Me 321 "Gigant" geproduceerd door bedrijven zoals de Gothaer Waggonfabrik en de gebroeders Schmetz in Herzogenrath, een meubelfabriek die volledig was omgeschakeld. De productie vond vaak verspreid over verschillende kleinere werkplaatsen plaats om bombardementen te vermijden.

Bij de geallieerden was het beeld vergelijkbaar. De Britse Airspeed Horsa werd in grote aantallen gebouwd door de meubelgigant Harris Lebus in Londen. In de Verenigde Staten namen bedrijven als de Waco Aircraft Company en, opnieuw, meubelfabrikanten zoals de Gibson Refrigerator Company de productie van de Waco CG-4 voor hun rekening. Deze fabrieken lagen verspreid over het Midwesten.

Een opmerkelijk hoofdstuk is de Nederlandse productie in bezet gebied. Fokker in Amsterdam werd onder dwang van de Duitse bezetter ingezet voor de bouw van onderdelen voor de DFS 230 en mogelijk complete toestellen. Dit gebeurde grotendeels in het geheim, waarbij Fokker-medewerkers waar mogelijk sabotage pleegden om de kwaliteit te ondermijnen.

Kortom, de zweefvliegtuigen van WOII rolden niet van de traditionele lopende banden in vliegtuigfabrieken, maar uit de werkplaatsen van timmerlieden en meubelmakers, wat een uniek en cruciaal onderdeel van de oorlogsindustrie vormde.

Productielocaties in de Verenigde Staten en het Verenigd Koninkrijk

De massaproductie van militaire zweefvliegtuigen tijdens de Tweede Wereldoorlog vereiste een enorme industriële inzet. Zowel de Verenigde Staten als het Verenigd Koninkrijk mobiliseerden een netwerk van fabrieken, vaak van civiele oorsprong, om aan de dringende vraag te voldoen.

Verenigde Staten: Een Nationaal Netwerk

De Amerikaanse productie was verspreid over het hele land en betrof tientallen bedrijven. Enkele cruciale locaties en bouwers waren:

• Waco Aircraft Company (Ohio): De primaire bouwer van het werkpaard, de CG-4A Hadrian. Waco coördineerde een uitgebreid "subcontractor"-systeem waarbij de onderdelen door talloze bedrijven werden gemaakt en geassembleerd.



• Subcontractors voor de CG-4A: De assemblage vond plaats bij een breed scala aan bedrijven, waaronder:
  
  
  
  
  
  • Ford Motor Company (Michigan)
  
  
  
  • Cesna Aircraft (Kansas)
  
  
  
  • General Aircraft Corporation (New York)
  
  
  
  • De timmerfabriek van M. W. Kellogg (New Jersey)
  
  
  
  • Meubelfabrikanten zoals Gibraltar Manufacturing en Ward Furniture.
  
  
  
  
  
  



• Andere belangrijke modellen:
  
  
  
  
  
  • De grote CG-13A werd gebouwd door Laister-Kauffmann Aircraft Corporation in Missouri.
  
  
  
  • De TG-32 trainingszwever werd geproduceerd door Frankfort Sailplane Company in Indiana.
  
  
  
  
  
  

Verenigd Koninkrijk: Specialisatie en Schaduwfabrieken

De Britse productie was meer gecentraliseerd en maakte gebruik van gespecialiseerde vliegtuigbouwers en de beroemde "Schaduwfabrieken".

1. Airspeed Limited: De belangrijkste bouwer, gevestigd in Portsmouth en later in Christchurch. Hun Airspeed Horsa, gemaakt van hout, werd het iconische Britse troepenzweefvliegtuig.



2. General Aircraft Limited: Produceerde de GAL.49 Hamilcar, het zware zweefvliegtuig voor tanks en voertuigen, in het Londense Hanworth.



3. Schaduwfabrieken: Om de productie te beschermen tegen bombardementen, werd de Horsa ook gebouwd in schaduwfabrieken beheerd door bedrijven als:
   
   
   
   
   
   • Austin Motor Company in Birmingham.
   
   
   
   • Harris Lebus, een meubelfabrikant in Londen.
   
   
   
   
   
   



4. De kleinere Hotspur, voornamelijk voor training, werd gebouwd door Slingsby Sailplanes in Kirkbymoorside, Yorkshire.

Dit uitgebreide productie-ecosysteem, van autofabrikanten tot meubelmakers, toont de totale industriële mobilisatie die nodig was om duizenden zweefvliegtuigen te bouwen voor luchtlandingsoperaties.

Fabrieken en werkplaatsen in bezet Europa voor Duitse zweefvliegtuigen

De Duitse oorlogsindustrie maakte op grote schaal gebruik van de productiecapaciteit in bezette gebieden voor de bouw van zweefvliegtuigen, zoals de DFS 230 en de gigantische Messerschmitt Me 321. Deze decentralisatie moest de productie beschermen tegen geallieerde bombardementen op Duitse fabrieken en tegelijkertijd lokale middelen en dwangarbeid benutten.

In Frankrijk nam de vliegtuigbouwer SAAB (Société Anonyme des Ateliers d'Aviation de Boulogne-Billancourt) een centrale rol in. Dit bedrijf, niet te verwarren met het Zweedse Saab, produceerde belangrijke onderdelen en complete rompen voor de DFS 230. Ook andere Franse werkplaatsen werden ingeschakeld voor de productie van vleugels en andere componenten.

De bezette Tsjechische regio, met zijn geavanceerde industriële basis, was een andere cruciale schakel. Fabrieken in onder meer Prag en Kunovice werkten aan zweefvliegtuigconstructies. De Tsjechische vliegtuigfabrikant Letov was betrokken bij de licentiebouw van de DFS 230.

In Nederland werd de expertise van de nationale vliegtuigbouw ingezet. Het bedrijf Pander in Den Haag kreeg opdrachten voor het bouwen van onderdelen. Daarnaast richtten de Duitsers in Nederland specifieke Zweefvliegtuig-Reparaturwerkstätten op, waar beschadigde zweefvliegtuigen na operaties zoals die bij Arnhem werden hersteld.

Ook in Polen werden fabrieken onder dwang ingelijfd. De bekende WSK-PZL fabriek in Mielec, na de invasie overgenomen door Heinkel, zou mogelijk betrokken zijn geweest bij de productie of assemblage van componenten voor de grote Me 321 Gigant, hoewel het bewijs hier vaak fragmentarisch is.

Deze werkzaamheden gingen vrijwel altijd gepaard met uitbuiting. Gedwongen arbeiders, krijgsgevangenen en gevangenen uit concentratiekampen vormden een groot deel van het personeel in deze bezette fabrieken. De productie voor de Duitse zweefvliegtuigen was daarmee een duister voorbeeld van de economische plundering van Europa.